Mniej butelek kaucyjnych, więcej szkła. Co śmieci w rzekach mówią o systemie odpadowym?

30 kwietnia 2026 r. zakończyła się coroczna akcja „Czysta Odra”, podczas której wolontariusze już po raz piąty zbierali odpady zalegające na brzegach rzeki oraz w wodzie. Jeden z etapów akcji obejmował nie tylko wielkie sprzątanie, ale też badanie morfologii odpadów, które było swego rodzaju sprawdzianem skuteczności polskiej polityki odpadowej i nowych rozwiązań wdrożonych na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy.

Morfologia odpadów z 5. edycji akcji Czysta Odra

Dzięki zaangażowaniu Fundacji Waste Free Oceans (WFO), Dominika Dobrowolskiego, Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego oraz Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Szczecinie (Wody Polskie), 22 kwietnia 2026 r. przeprowadzono analizę morfologii odpadów zebranych podczas akcji sprzątania Międzyodrza w Parku Krajobrazowym Dolnej Odry. Było to pierwsze tego typu badanie obejmujące okres po wprowadzeniu w Polsce kaucji na butelki PET i puszki. Mogło więc dostarczyć odpowiedzi na pytania o sens wdrożenia i skuteczność polskiego modelu systemu kaucyjnego.

Podczas tej jednodniowej edycji zebrano:

• 240 kg szkła,
• 77 kg tworzyw sztucznych,
• 6 kg aluminiowych puszek nieobjętych kaucją,
• odpady wielkogabarytowe (m.in. opony, meble ogrodowe i elementy wyposażenia).

Szerzej o akcji sprzątania Odry i innych działaniach na rzecz przyrody opowiadamy w podcaście Eko bez kantów: Czysta Odra, czysta Wisła – czy to możliwe? Rozmowa z Dominikiem Dobrowolskim

System kaucyjny działa – tylko dwie butelki kaucyjne w Międzyodrzu

Zgodnie z przewidywaniami, badanie morfologii odpadów zebranych podczas sprzątania Międzyodrza dostarczyło ciekawych wniosków dotyczących niedawno uruchomionego systemu kaucyjnego. Podczas całodniowej akcji wolontariusze natrafili na zaledwie dwie butelki kaucyjne. Co ważne, wynik z Międzyodrza nie był przypadkowy – inicjatorzy „Czystej Odry” zauważyli, że w tegorocznej edycji zebrano znacznie mniej plastikowych butelek i puszek niż w ubiegłych latach. Choć te dane nie przesądzają jeszcze o skuteczności systemu kaucyjnego, to wyraźnie pokazują trend, który może utrzymywać się również w kolejnych miesiącach – opakowania mające wartość ekonomiczną rzadko trafiają do środowiska.

Dla ekspertów środowiskowych jest to znak, że dobrze skonstruowany mechanizm oparty na finansowej zachęcie do zwrotu opakowań może zmniejszyć ilość odpadów zalegających w naturze.

Jednorazowe szkło nowym plastikiem?

Wprowadzenie systemu kaucyjnego i znaczący spadek ilości porzucanych opakowań z tworzyw sztucznych sprawiły, że zauważalnie zmieniła się struktura odpadów zbieranych podczas sprzątania Odry. W poprzednich edycjach akcji w workach wolontariuszy dominowały butelki PET i aluminiowe puszki, a w 2026 r. ich miejsce zajęły jednorazowe butelki ze szkła. Analiza morfologiczna pokazała, że aż 60% masy zebranych odpadów surowcowych stanowiło właśnie szkło. Na kolejnej pozycji znalazły się odpady, które od lat zalegają w środowisku i nie są na bieżąco usuwane przez samorządy. Mowa tu głównie o starych butelkach PET i aluminiowych puszkach, które wolontariusze przeważnie znajdowali w trudno dostępnych miejscach.

Organizatorzy wydarzenia podkreślają, że odpady ze szkła nie są jedynie problemem estetycznym – choć nie rozkładają się w środowisku i nie emitują szkodliwych substancji, to mogą stwarzać ryzyko pożaru, a potłuczone – stanowić zagrożenie dla ludzi i zwierząt.

Wyniki analizy i szczegółowa relacja z akcji sprzątania Odry wpisały się w toczącą się obecnie dyskusję o możliwości objęcia systemem kaucyjnym jednorazowych butelek ze szkła, zwłaszcza tzw. „małpek”. Małe butelki po alkoholu stanowią jeden z najczęstszych odpadów znajdowanych w środowisku oraz w przestrzeni miejskiej. Włączenie ich do systemu kaucyjnego mogłoby przynieść wymierny efekt środowiskowy porównywalny z tym, który dziś obserwujemy dla butelek PET – zamiast do natury szkło trafiłoby do butelkomatu, a następnie do recyklingu. Obecnie nad takim rozwiązaniem pracuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Rezultat tych prac i ostateczną decyzję co do dalszego losu jednorazowego szkła poznamy prawdopodobnie po wakacjach.

Czytaj też: Nowe zasady zwrotu szkła w systemie kaucyjnym >>