Globalny kryzys odpadowy przyspiesza. Nowe dane Banku Światowego nie pozostawiają złudzeń

Ilość generowanych na całym świecie odpadów rośnie znacznie szybciej niż przewidywano. Najnowszy raport Banku Światowego unaocznia skalę problemu i ostrzega, że bez szybkich inwestycji w infrastrukturę i zmian systemowych czeka nas nie tylko kryzys środowiskowy, ale też gospodarczy.

Prognozy sprzed kilku lat przestały być aktualne – odpadów jest więcej niż przewidywano

Świat tonie w śmieciach – taka niepokojąca konkluzja wyłania się z najnowszego raportu Banku Światowego pt. What a Waste 3.0: Global Snapshot of Solid Waste Management toward Circularity until 2050. Jak wskazują jego autorzy, opracowane w 2018 r. prognozy wskazywały, że w 2030 r. będziemy globalnie wytwarzać około 2,59 mld ton odpadów komunalnych. Tymczasem poziom ten osiągnęliśmy… zaledwie 4 lata później. Już w 2022 r. na całym świecie wytworzono 2,56 miliarda ton odpadów komunalnych, co zmusiło ekspertów do weryfikacji założeń.

Obecne prognozy dla scenariusza business as usual wskazują, że w 2030 r. na świecie zostanie wytworzonych 2,95 mld ton odpadów, a w 2050 r. wskaźnik ten urośnie do 3,85 mld ton. Oznacza to wzrost o około 50 proc. w ciągu niespełna trzech dekad. Należy podkreślić, że dane te dotyczą wyłącznie odpadów komunalnych, które stanowią jedynie ułamek ogółu wytwarzanych odpadów (w Polsce w 2024 r. było to 12 proc.[i]).

W okresie od 2022 r. do 2050 r. najwyższy, 128-procentowy wzrost masy odpadów komunalnych ma nastąpić w państwach o niskich dochodach. Kraje o niższym średnim dochodzie niemal podwoją ilość wytwarzanych odpadów (wzrost o 97 proc.). Najniższe wzrosty odnotują państwa o wysokich dochodach (18 proc.) i o wyższych średnich dochodach (38 proc.). W żadnym, nawet najbardziej optymistycznym ze scenariuszy nie zakłada się redukcji masy odpadów komunalnych.

Nieustannie rosnąca masa odpadów nie jest spowodowana jedynie ciągłym wzrostem globalnej populacji. To przede wszystkim wynik zmian stylu życia – większej konsumpcji, urbanizacji i rosnących dochodów. Im bogatsze jest społeczeństwo, tym więcej odpadów wytwarza.

Odpady komunalne miarą nierówności społecznych

Dane liczbowe dotyczące wytwarzania i zagospodarowania odpadów komunalnych różnią się w zależności od regionu, kraju i zamożności mieszkańców.

• Kraje wysokorozwinięte (16 proc. globalnej populacji) odpowiadają za 29 proc. wytworzonych odpadów i osiągają najwyższe wskaźniki wytwarzania odpadów w przeliczeniu na jednego mieszkańca.
• Największy udział w globalnej masie odpadów komunalnych ma region Azji Wschodniej i Pacyfiku (33 proc.), a najmniejszy – Bliski Wschód i Afryka Północna (6 proc.).
• Państwa Europy i Azji Centralnej osiągają najwyższe wskaźniki zbiórki odpadów (średnio 96 proc., a w niektórych krajach nawet 100 proc.), podczas gdy w rejonie Afryki Subsaharyjskiej aż 69 proc. odpadów w ogóle nie zostaje zebranych, a 24 proc. trafia na dzikie wysypiska.
• W państwach o niskich dochodach większość strumienia odpadów komunalnych (52 proc.) stanowią bioodpady (tj. odpady żywnościowe i zielone). W krajach o wyższych dochodach dominują natomiast surowce wtórne, tekstylia oraz zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (WEEE), które składają się na około 50 proc. masy odpadów komunalnych.
• W krajach wysokorozwiniętych niemal 100 proc. odpadów komunalnych przetwarza się w profesjonalnych instalacjach. W państwach o niskich dochodach do takich instalacji trafia jedynie 3 proc. śmieci.

A co z pozostałymi odpadami? Z badań ankietowych i analiz dokumentacji przeprowadzonych w 49 krajach wynika, że najczęstszymi metodami zagospodarowania nieodebranych odpadów w krajach o niskich i średnich dochodach są samodzielne spalanie oraz porzucanie w środowisku. Mieszkańcy zamożnych państw przeważnie deklarują spalanie odpadów na otwartym powietrzu oraz recykling lub kompostowanie. Wśród pozostałych metod wykorzystywanych przez badaną populację znalazły się zakopywanie odpadów oraz porzucanie ich w ciekach wodnych.

Czytaj też: Nowy cel redukcji odpadów żywnościowych w UE >>

Odpady z tworzyw sztucznych jednym z największych wyzwań globalnego systemu odpadowego

Raport Banku Światowego sporo uwagi poświęca odpadom z plastiku, które stanowią ok. 12,5 proc. masy globalnych odpadów komunalnych (od 8,1 proc. w krajach o niskich dochodach do 13,1 proc. w krajach o średnio wysokich dochodach), co odpowiada ok. 324 mln ton. Aż 65 proc. tej masy to produkty jednorazowe.

Problem związany z zanieczyszczeniem plastikiem jest obecnie jednym z największych wyzwań środowiskowych. Do tej pory 88 państw świata wdrożyło specjalne polityki, których celem jest ograniczenie zużycia tworzyw sztucznych i prawidłowe zagospodarowanie wytwarzanych z nich odpadów. W zależności od państwa i regionu mają one formę dodatkowych opłat, podatków i zakazów nakładanych na najpopularniejsze produkty z plastiku. Jedną z najbardziej złożonych polityk jest system rozszerzonej odpowiedzialności producenta, który obecnie wdrażany jest głównie w państwach o wysokich dochodach.

Mimo globalnych wysiłków nadal ponad 29 proc. ton odpadów z plastiku (93 mln ton) nie zostaje odpowiednio przetworzonych i zagospodarowanych, 13 proc. jest przetwarzanych w nieprawidłowy sposób lub składowanych na dzikich wysypiskach, a 16 proc. w ogóle nie trafia do systemu zbiórki odpadów. Największymi wytwórcami niezagospodarowanych odpadów z tworzyw sztucznych są: Afryka Subsaharyjska (15 mln ton), Azja Południowa (14 mln ton) oraz Azja Wschodnia i region Pacyfiku (12 mln ton).

Z perspektywy gospodarki o obiegu zamkniętym jest to nie tylko ogromny problem ekologiczny, ale też strata cennych, nieodnawialnych surowców, które (w innych warunkach rynkowych) mogłyby wrócić do obiegu.

Czytaj też: Fiasko negocjacji globalnego traktatu o zanieczyszczeniu plastikiem >>

Zbyt wysokie, a jednocześnie nadal zbyt niskie koszty światowej gospodarki odpadami

Jak obliczyli autorzy raportu, już dziś koszty globalnej gospodarki odpadami komunalnymi przekraczają 250 mld dolarów rocznie, a w scenariuszu business-as-usual do 2050 r. mogą wzrosnąć nawet do poziomu 426 mld dolarów. Podobnie jak pozostałe kwestie związane z gospodarką odpadami, również jednostkowe koszty zagospodarowania odpadów znacznie różnią się w poszczególnych rejonach świata. Przetworzenie tony odpadów komunalnych w krajach o niskich dochodach i prostych systemach gospodarowania odpadami może kosztować ok. 40–45 dolarów za tonę, a w państwach wysokorozwiniętych korzystających z zaawansowanych, zautomatyzowanych systemów recyklingu – nawet ponad 120 dolarów za tonę. To duże obciążenie dla lokalnych samorządów, które przeznaczają na ten cel średnio ok. 6 proc. swoich budżetów, a w biedniejszych regionach nawet więcej.

Czytaj też: Gminy zapłacą za niewystarczający recykling. Opłaty za odbiór odpadów mogą wzrosnąć o kilkadziesiąt procent

Mimo znacznych nakładów finansowych, wiele miast i samorządów zmaga się z problemami z finansowaniem gospodarki odpadowej. Tylko w krajach o wysokich dochodach opłaty wnoszone przez mieszkańców i producentów (jeśli w danym kraju funkcjonuje system ROP) wystarczają do pokrycia wszystkich niezbędnych kosztów. W pozostałych państwach konieczne jest dotowanie systemu odpadowego z budżetu państwa, co często okazuje się niemożliwe. Niedobór środków prowadzi do chronicznego niedoinwestowania i narastających problemów w systemie gospodarki odpadami.

O raporcie What a Waste

Raport What a Waste 3.0: Global Snapshot of Solid Waste Management toward Circularity until 2050 to trzecia (po publikacjach z 2012 i 2018 r.) edycja serii raportów What a Waste opracowywanych przez ekspertów Banku Światowego. Autorami raportu są Ed Cook, Kremena Ionkova, Perinaz Bhada-Tata, Sonakshi Yadav oraz Frank van Woerden, którzy zebrali i przeanalizowali publicznie dostępne dane pochodzące z 217 krajów i gospodarek oraz z 262 miast.

What a Waste 3.0 konsoliduje dane dotyczące wytwarzania odpadów komunalnych, ich morfologii, zbiórki, przetwarzania i unieszkodliwiania, a także przedstawia trendy z podziałem na regiony geograficzne i grupy dochodowe. Jest on aktualizacją oraz poszerzeniem zakresu wcześniejszych opracowań, dzięki czemu dostarcza globalnego, referencyjnego zbioru informacji o gospodarce odpadami komunalnymi w kontekście transformacji GOZ.

[i] GUS, Ochrona środowiska 2025, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2025,1,26.html